Nowy numer 25/2018 Archiwum

Rudy znad rudej Rudy

Pośrodku lasów raciborskich leży wieś, której początki sięgają XIII wieku. Tutaj, w miejscu niegdyś odludnym i otoczonym puszczą, nad brzegiem rzeki zdecydowali się osiąść cystersi z małopolskiego Jędrzejowa.

Wspierał ich w tym książę Władysław Opolski, który w fundacji klasztoru widział nie tylko cel duchowy, ale również niezbędny warunek rozwoju cywilizacyjnego tych ziem. Dokładna data powstania klasztoru nie jest znana i chociaż najstarszy zachowany dokument (tzw. dyplom rudzki) pochodzi z 1258 r., niektórzy historycy przychylają się do twierdzenia, że pierwsza fundacja klasztorna mogła powstać w tym rejonie już kilkanaście lat wcześniej, ale nie przetrwała ona najazdu tatarskiego w 1241 roku.

Jednak cystersi z Jędrzejowa zjawili się nad rzeką Rudą ponownie, być może już ok. 1254/1255 roku. Trzy lata później w rudzkim klasztorze mieszkało, zgodnie z regułą, 13 braci, którym przewodził opat Piotr Pierwszy. Przybycie mnichów stało się faktycznie kołem zamachowym rozwoju bliższych i dalszych okolic klasztoru, głównie dzięki wspieraniu osadnictwa, zakładaniu na tzw. surowym korzeniu licznych wsi, hodowli owiec, trzody, bydła oraz ryb, rozwoju bartnictwa, browarnictwa oraz produkcji węgla drzewnego i smoły.

Książę przegrał z rzeką

Pierwsza, najstarsza nazwa wsi to Wladislawia, która widnieje we wspomnianym wcześniej dokumencie z 1258 r. i jest bezpośrednim nawiązaniem do imienia fundatora opactwa. W 1272 r. użył jej wójt Głubczyc, a dwa lata później pojawia się ona w bulli papieża Grzegorza X. Ostatni raz występuje w dokumencie z 1282 r. wystawionym przez opata Bartłomieja, znanym jednak tylko z XVII-wiecznej kopii. W każdym razie nazwa ta nie przetrwała próby czasu, bo w niewiele późniejszych dokumentach kościelnych jest już mowa o klasztorze nad rzeką Rudą i to od niej wywodzi się bezpośrednio nazwa tak opactwa, jak i powstałej wokół niego wsi. Ruda jest zatem nazwą topograficzną, wywodzącą się od tutejszego krajobrazu, w którym dominantą – oprócz puszczy – była rzeka. Zresztą nazwy miejscowości wywodzące się od rzek (tzw. hydronimy) były bardzo popularne i stąd mamy np. miasto Biała (od Białej), miasto Nysa (od Nysy) i wreszcie Rudy (od rzeki Ruda). W najstarszych dokumentach kościelnych jest mowa o opactwie super fluvium Rudam (nad rzeką Rudą) bądź super aquam Rudam (nad wodą Rudą). Tym samym nie znajduje potwierdzenia jedna z legend, mówiąca, że nazwa wsi wywodzi się od rud żelaza wydobywanych przez jej mieszkańców. Pytanie, skąd zatem taka nazwa rzeki? Niewykluczone, że od rdzawego koloru wody, bogatej w związki żelaza i manganu. W każdym razie nazwa Ruda/Rudy była stosowana już w drugiej połowie XIII wieku. 100 lat później pojawia się jej niemiecka wersja. I tak na przykład w dokumencie wystawionym w 1391 r. przez księcia opawsko-raciborskiego Jana II Żelaznego widnieje Rudden. W I połowie XV w. można spotkać się również z zapisem Rawden, a w dokumentach kapituły generalnej zakonu cystersów pojawia się w tym czasie odmiana Rauda, skąd już blisko do niemieckiej nazwy Rauden, która upowszechniła się w XVI stuleciu i była stosowana powszechnie do XVIII wieku. Co ciekawe, w „Atlasie Śląska Wielanda, Hallmensfelda i Schubarta”, wydanym w Norymberdze w 1752 r., wieś i klasztor zapisane zostały dwujęzycznie: Rauden (po niemiecku) i Rudy (po polsku).

Małe, Wielkie, Raciborskie...

Względy praktyczne sprawiły, że w XVIII w. zdecydowano się na dodanie przymiotnika Wielkie (niem. Gross), dla odróżnienia od innej wsi, leżącej niedaleko, o podobnej nazwie, którą zaczęto nazywać Rudą Małą (niem. Klein Rauden). Dziś owa „mała” czy też „mniejsza” Ruda to Ruda Kozielska. Zatem już przez cały wiek XIX i pierwszą połowę XX w. Rudy nazywały się oficjalnie Gross Rauden, a przez polskojęzyczną ludność nazywane były powszechnie Rudami Wielkimi. Dopiero po II wojnie światowej, kiedy wieś znalazła się w granicach Polski, rządowa Komisja Ustalania Nazw Miejscowych, działająca pod kierunkiem Stanisława Srokowskiego, zmieniła nazwę na Rudy, choć w niektórych dokumentach wytworzonych już po 1945 r. wciąż można spotkać nazwę Rudy Wielkie, którą z przyzwyczajenia jeszcze długo po wojnie posługiwali się miejscowa ludność, jak i niektórzy urzędnicy. Z czasem upowszechniła się również potoczna nazwa Rudy Raciborskie, którą być może stworzono przez analogię do Rudy Kozielskiej albo, jak twierdzi historyk i miłośnik Rud Grzegorz Wawoczny, wzięła się ona od urzędowej nazwy Nadleśnictwa Rudy Raciborskie. Nie ma ona jedna żadnego uzasadnienia historycznego. Autor jest doktorem historii, pracownikiem oddziału IPN w Katowicach.

« 1 »
oceń artykuł

Zobacz także

Ze względów bezpieczeństwa, kiedy korzystasz z możliwości napisania komentarza lub dodania intencji, w logach systemowych zapisuje się Twoje IP. Mają do niego dostęp wyłącznie uprawnieni administratorzy systemu. Administratorem Twoich danych jest Instytut Gość Media, z siedzibą w Katowicach 40-042, ul. Wita Stwosza 11. Szanujemy Twoje dane i chronimy je. Szczegółowe informacje na ten temat oraz i prawa, jakie Ci przysługują, opisaliśmy w Polityce prywatności.

Zapisane na później

Pobieranie listy

Rekalma