Nowy numer 25/2018 Archiwum

Tarnowskie Góry na nizinach

Miasto gwarków, srebra i ołowiu – co łączy je z górzystymi zboczami i… chłopem Rybką?


Zanim Tarnowskie Góry otrzymały prawa miejskie, minęło przynajmniej kilka wieków od chwili, gdy przybyli tu pierwsi osadnicy. Ziemie tutejsze nie dość, że leżące na uboczu szlaków handlowych, nie były dość urodzajne, w większości zarośnięte i wymagające karczunku, stąd we wczesnym średniowieczu dość niechętnie przybywano w te rejony.

Niektórzy stąd zresztą wywodzą nazwy dzisiejszych dzielnic miasta: Lasowic – od lasów lub Tarnowic – od tarniny i dzikich krzewów. Brak żyznych ziem uprawnych wynagradzały liczne rzeki i stawy rybne. Początkowo najważniejszą osadą były prawdopodobnie Repty, wymienione po raz pierwszy w bulli papieża Innocentego III z 12 sierpnia 1201 r. jako własność zakonu premonstratensów, zwanych również norbertanami. Do powstałej w Reptach parafii należały w XIV w. m.in. Tarnowice, z których bezpośrednio wywodzi się nazwa Tarnowskie Góry.
Również w przypadku Tarnowic (niem. Tarnowitz) nie ma zgody wśród badaczy co do pochodzenia nazwy. Jedni uważają, że wywodzi się ona od imienia lub przydomka Tarn, drudzy obstają przy twierdzeniu, że jej początków należy szukać w dzikich krzewach (tarninach), w które z pewnością bogate były tutejsze lasy. Te karczowano, powiększając areały uprawne, i wieś rozrastała się. W kwietniu 1415 r. biskup krakowski Wojciech Jastrzębiec erygował parafię tarnowicką, którą wydzielono z dotychczasowej parafii w Reptach.


Historia srebrem i ołowiem pisana


Dopiero odkrycie w tym rejonie pokładów rud ołowiu, a przede wszystkim srebra, spowodowało większy napływ osadników. Według opowieści przekazywanej z pokolenia na pokolenie chłop z Tarnowic o imieniu Rybka, karczując las ok. 1490 r., znalazł w wykrocie między korzeniami drzewa bryłę srebrnego kruszcu. Fakt ten miał dać początek osadzie górniczej. Tyle legenda. Prawdopodobnie już trzy stulecia wcześniej, w XII w., podejmowano próby eksploatacji złóż rudy ołowiowo-srebrowej. W dokumencie wystawionym przez księcia Władysława Opolskiego w 1247 r. czytamy o wydobywaniu rud kruszcowych (tzw. galeny) w rejonie Rept, dziś dzielnicy Tarnowskich Gór. Rozkwit górnictwa nastąpił tutaj jednak dopiero u schyłku wieków średnich i w czasach nowożytnych wraz z udoskonaleniem metod wydobycia. 
Na północ od Rept, nieopodal Tarnowic, powstała osada górnicza, która szybko zyskiwała na znaczeniu, co potwierdził na początku XVI w. książę opolski Jan II Dobry, nadając jej prawa miejskie i status Wolnego Miasta Górniczego oraz wydając dla miasta specjalną ustawę górniczą zwaną Ordunkiem Gornym. W wielu starszych opracowaniach można przeczytać, że do lokacji Tarnowskich Gór doszło w 1526 roku. Ponieważ oryginał dokumentu lokacyjnego nie zachował się, data bywa kwestionowana. Badacz dziejów miast górnośląskich w średniowieczu prof. Jan Drabina uważa, że mogło stać się to dwa lata później, ponieważ w akcie wydanym przez księcia Jana w 1526 r., w którym nadaje on wolność osobistą i prawa górnicze tutejszym mieszkańcom zajmującym się wydobywaniem kruszców, nie ma jeszcze wzmianki o mieście Tarnowskie Góry. Książę ten prowadził zapewne rozmowy z właścicielem Tarnowic, szlachcicem Piotrem Wrochemem, który prawdopodobnie dopiero w 1528 r. zgodził się na wydzielenie z jego włości gruntów pod rozbudowę osady górniczej. 
Tym samym nowe miasto powstało poprzez powiększenie wcześniej istniejącej osady górniczej z obszarem wydzielonym ze wsi Tarnowice, którą dla odróżnienia zaczęto z czasem nazywać Tarnowicami Starymi (Alt Tarnowitz), w odróżnieniu od Tarnowic (Tarnowitz) posiadających prawa miejskie, czyli właśnie Tarnowskich Gór. Na mapie Śląska wyrysowanej w 1561 r. przez kartografa Martina Helwiga widnieje jeszcze miasto Tarnowitz, jednak w dokumentach z tego samego okresu coraz częściej stosuje się Bergstadt Tarnowitz (Górnicze Miasto Tarnowice) lub Tarnowitzer Berge (Tarnowskie Góry). Z kolei na mapie Śląska Johanna Matthiasa Hasego z 1746 r. wyraźnie widać oddzielone od siebie Stare Tarnowice (Alt Tarnowitz) i Tarnowskie Góry (Tarnowitz). Równolegle stosowana jest nazwa polska: Tarnowskie Góry. Przywołuje ją m.in. poeta i hutnik Walenty Roździeński w swoim poemacie z 1612 r. pt. „Officina ferraria”. W pruskich dokumentach używano naprzemiennie nazwy niemieckiej i polskiej, w zależności od tego, w jakim języku je sporządzono bądź opublikowano.


Z ziemi górskiej do śląskiej


Góry to inaczej kopalnie, gdyż zanim zaczęto wykopywać kruszce na nizinach, początkowo odnajdywano je i wydobywano przede wszystkich na terenach górzystych, drążąc w zboczach gór korytarze. Jeszcze w 1621 r. Grzegorz Knapiusz w swoim słowniku polsko-łacińsko-greckim wyjaśniał znaczenie słowa górnik: człowiek, „co w górach kopie”.
Tak więc Tarnowskie Góry to nie żadne szczyty czy masywy górskie, ale miasto gwarków, górników czy inaczej kopaczy srebra, które wyrosło nieopodal znacznie starszej wsi Tarnowice.
Autor jest doktorem historii, pracownikiem oddziału IPN w Katowicach.

« 1 »
oceń artykuł

Zobacz także

Ze względów bezpieczeństwa, kiedy korzystasz z możliwości napisania komentarza lub dodania intencji, w logach systemowych zapisuje się Twoje IP. Mają do niego dostęp wyłącznie uprawnieni administratorzy systemu. Administratorem Twoich danych jest Instytut Gość Media, z siedzibą w Katowicach 40-042, ul. Wita Stwosza 11. Szanujemy Twoje dane i chronimy je. Szczegółowe informacje na ten temat oraz i prawa, jakie Ci przysługują, opisaliśmy w Polityce prywatności.

Zapisane na później

Pobieranie listy

Rekalma