Nowy Numer 37/2019 Archiwum

Spacerem przez Dolnych i Górnych Wałów

Te dwie połączone ze sobą ulice okalające gliwicką starówkę układają się w lekko nieregularny okrąg.

Ulice Dolnych i Górnych Wałów w Gliwicach. To właśnie tędy w średniowieczu i w czasach nowożytnych biegł wał ziemny, który okalał fosę tworzącą wraz z murami miejskimi system miejskich fortyfikacji, będący jednocześnie granicą miasta. W połowie XVIII wieku, kiedy taki system obrony był już anachronizmem, zasypano fosę i splantowano wały oraz rozpoczęto rozbiórkę murów. Uzyskane w ten sposób miejsce szybko obrosło zabudowaniami, a powstałe tu ulice nazywano właśnie wałami – te położone nieco wyżej górnymi, te niżej dolnymi.

Większość stojących do dziś budynków wzdłuż tych połączonych ze sobą ulic powstała w XIX i pierwszych dekadach XX wieku. Korzystając z uroków lata, warto zwrócić uwagę na niektóre z nich – są nie tylko świadkami bardziej i mniej odległej historii, ale również niebanalnymi zabytkami architektury, w różnorodności stylów i form oddające przemiany, jakie zaszły w sztuce projektowania i budowania kamienic w ciągu dwóch ostatnich stuleci.

Lew czuwający i plac po synagodze

Najprościej zacząć spacer od ul. Dolnych Wałów. Należy skręcić w nią w prawo z ul. Zwycięstwa, która prowadzi od dworca w stronę rynku. W narożnym budynku, gdzie dziś na parterze znajduje się drogeria Hebe, w 1905 r. otwarto elegancką siedzibę banku Śląskiego Związku Bankowego (Schlesischer Bankverein), a w czasach PRL mieściła się tutaj najelegantsza w mieście kawiarnia Agawa. Nieco dalej, pod numerem 11, kolejna siedziba banku. W oddanej w 1927 r. nowoczesnej kamienicy w okresie międzywojennym mieściła się miejska kasa oszczędności, a do niedawna jeszcze bank PKO BP. Naprzeciwko zawsze godna odwiedzin willa przemysłowca Oscara Caro. Wybudowana w latach 80. XIX wieku, dziś jest głównym oddziałem Muzeum w Gliwicach. I choć główne wejście do otaczającego ją ogrodu znajduje się od ul. Studziennej, to jednak w dawnych księgach adresowych widnieje ona pod adresem Dolnych Wałów 8a, gdyż to z tej ulicy wchodzono kiedyś na obszar tej rezydencji. W miejscu dawnego wejścia stoi, postawiona tu w 1934 r., żeliwna rzeźba lwa z uniesioną głową (tzw. lew czuwający), odlana w 1824 r. w gliwickiej hucie według projektu Theodora Erdmanna Kalidego. Idąc dalej, po lewej stronie miniemy pusty plac, na którym stała Nowa Synagoga zbudowana w latach 1859–1861 według projektu Salomona Lubowskiego i Louisa Troplowitza. Spalona została przez bojówki hitlerowskie podczas tzw. nocy kryształowej z 9 na 10 listopada 1938 r., a następnie wyburzona i rozebrana. Teren ten nigdy nie został zagospodarowany. W czasach PRL przez jakiś czas mieścił się w tym miejscu plac zabaw dla dzieci.

Mury obronne miasta i skwer Salgótarján

Warto zajrzeć w oficynę kamienicy przy Dolnych Wałów 25, gdzie częściowo zachowały się dawne miejskie mury obronne, z drugiej strony przylegające do ogrodu plebanii parafii Wszystkich Świętych. Ich fragment widoczny jest również na pobliskim placu Rzeźniczym. Plac ten, jak nazwa wskazuje, był niegdyś targowiskiem, na którym handlowano mięsem. Jeszcze w latach 20. XX w. regularnie odbywały się tutaj jarmarki mięsne, na które przywozili swoje wyroby chłopi z okolicznych wsi i właściciele niewielkich masarni. Kiedyś stało na nim więcej kamienic, z których większość spłonęła w styczniu 1945 r., podpalona przez żołnierzy Armii Czerwonej. W latach 80 XX w. odkryto tu pozostałości dawnej fosy i mostu, które zrekonstruowano. Most nad fosą prowadził do stojącej w tym miejscu Bramy Raciborskiej, od koloru kamienia, z którego ją zbudowano, zwanej „czarną”. Za placem Rzeźniczym zaczyna się ul. Górnym Wałów. Minąwszy niewielki park, od odsłoniętego w 1957 r. pomnika wieszcza zwany parkiem Mickiewicza, dojdziemy do majestatycznego budynku z czerwonej cegły przy ul. Górnych Wałów 29. To wybudowana w latach 1869–1870 siedziba szkoły przemysłowej, następnie tzw. szkoły realnej oraz maszynowo-hutniczej. Od 1945 r. mieści się tutaj liceum ogólnokształcące, słynna „piątka”. Idąc dalej, miniemy z prawej ul. Zygmunta Starego, a następnie z lewej ul. Krupniczą i dojdziemy do ul. Bankowej, gdzie na rogu z ul. Górnych Wałów stoi po dziś dzień, obecnie zaniedbany, wzniesiony w latach 1859–1860 budynek Banku Królestwa Prus, następnie Banku Rzeszy, wreszcie po 1945 r. Narodowego Banku Polskiego, a w latach 90. XX w. Banku Śląskiego. Za budynkami dawnego banku rozpościera się niewielki, zielony skwer Salgótarján – noszący nazwę górniczego miasta na Węgrzech, partnera Gliwic. Nad skwerem dominuje tzw. Zameczek Piastowski, dziś siedziba Muzeum w Gliwicach mieszcząca wystawy archeologiczną i poświęconą historii miasta. Budynek ten w rzeczywistości nie był siedzibą książęcą. W czasach nowożytnych pełnił funkcję arsenału miejskiego, a w XIX wieku mieściło się tutaj więzienie. Przed nim stoi pomnik króla Stefana Batorego. Wykuty w piaskowcu monument odsłonięto w 2014 r. i jest on darem miasta Salgótarján dla Gliwic. Kilkadziesiąt metrów dalej kończy się ul. Górnych Wałów, kiedyś biegnąca do wysokości dzisiejszej ul. Basztowej, obecnie przechodząca w ul. Jana Pawła II. Idąc krótkim odcinkiem ul. Dworcowej, dojdziemy znów do ul. Dolnych Wałów, odcinka prowadzącego w stronę ul. Zwycięstwa. Tutaj na uwagę zasługuje neogotycki budynek dawnej poczty wybudowany w latach 1904–1906 z czerwonej, klinkierowej cegły. Naprzeciwko – kino studyjne AMOK, mieszczące się w wybudowanej w 1928 r. siedzibie kina Union Palast Lichtspiele. Po wojnie do 2008 r. funkcjonowało tu naj- elegantsze w mieście kino Bajka. Tuż za kinem, idąc w stronę ul. Zwycięstwa, w podwórzu pod numerem 5 można jeszcze rzucić okiem na fragment murów miejskich. Parę kroków później dojdziemy do ul. Zwycięstwa i znajdziemy się w miejscu, w którym rozpoczęliśmy nasz letni spacer.

Autor jest doktorem historii, pracownikiem Oddziałowego Biura Badań Historycznych IPN w Katowicach. Mieszka w Gliwicach.

« 1 »
oceń artykuł Pobieranie..

Zobacz także

Ze względów bezpieczeństwa, kiedy korzystasz z możliwości napisania komentarza lub dodania intencji, w logach systemowych zapisuje się Twoje IP. Mają do niego dostęp wyłącznie uprawnieni administratorzy systemu. Administratorem Twoich danych jest Instytut Gość Media, z siedzibą w Katowicach 40-042, ul. Wita Stwosza 11. Szanujemy Twoje dane i chronimy je. Szczegółowe informacje na ten temat oraz i prawa, jakie Ci przysługują, opisaliśmy w Polityce prywatności.

Zamieszczone przez internautów komentarze są prywatnymi opiniami ich autorów i nie odzwierciedlają poglądów redakcji

Zapisane na później

Pobieranie listy

Reklama

Sponsorowane

Https://Www.AUTOdoc.PL